Affiches horen op
straat of op andere openbare plaatsen zó dat de boodschap die ze uitdragen
voor een ieder toegankelijk is. De boodschap is kort, gevat in een teken,
en heeft betrekking op de actualiteit: een toneelvoorstelling wordt
aangekondigd, een commercieel product aangeprezen of een politieke slogan
aan de man gebracht. Toch zijn affiches in de loop der tijd
verzamelobjecten geworden die zowel door particulieren als musea worden
gekoesterd. Een affiche wordt op deze wijze niet op zijn
actualiteitswaarde beoordeeld; wat telt, is zijn historische en vooral
artistieke kwaliteit.
In de laatste
decennia ontstonden op veel plaatsen in Europa gespecialiseerde musea die
zich toeleggen op het verzamelen, conserveren en tentoonstellen van
affiches. Een pionier op dit gebied is het Poolse Affichemuseum - Muzeum
Plakatu - dat in 1968 in Wilanów nabij Warschau werd geopend.
Polen neemt in de
ontwikkeling van de affichekunst een bijzondere plaats in. De door de
oorlog onderbroken ontwerptraditie kreeg aan het eind van de jaren vijftig
een nieuwe impuls, toen kunstenaars niet langer gedwongen werden het
stramien van het socialistisch realisme op te volgen. Profiterend van het
weliswaar kortstondige, maar relatief liberale politieke klimaat,
ontwikkelden zij toen een eigen stijl die internationaal bekend is
geworden als de "Poolse School van het Affiche". Uit de behoefte de eigen
kracht te meten aan de ontwikkelingen elders in de wereld werd in 1966 in
Warschau de eerste Internationale Biënnale van het Affiche georganiseerd.
Twee jaar later, met de tentoonstelling van de prijswinnaars van de tweede
Biënnale, werd het Affichemuseum officieel in gebruik genomen.
Het Museum is
gehuisvest in de voormalige manege en stallen van de koninklijke
residentie in Wilanów. Op de fundamenten van de oorspronkelijke bebouwing
en met behoud van de karakteristieke, classicistische voorgevel werd een
moderne, goed geoutilleerde tentoonstellingszaal gebouwd; in de
aangrenzende gebouwen werden verschillende museale diensten ondergebracht:
het depot, de bibliotheek met de afdeling documentatie en het
restauratieatelier. Met een recente, in 1994 voltooide uitbreiding is er
een tweede museale ruimte bijgekomen. Zij wordt gebruikt voor de
permanente presentatie van een deel van eigen collectie. Daarmee is een
langgekoesterde droom in vervulling gegaan om een overzicht van de
ontwikkeling van het Poolse affiche permanent aan het publiek te kunnen
tonen.
Het verzamelbeleid
van het Museum richtte zich aanvankelijk op de Poolse affichekunst; pas
later ging men ook het werk van buitenlandse kunstenaars verzamelen. De
basis van de verzameling vormt een groep van 500 affiches, een klein deel
van de collectie van het Nationaal Museum in Warschau dat in de oorlog
niet verloren is gegaan. Door aankopen
en soms zeer waardevolle schenkingen groeide de collectie uit tot de
huidige stand van 50 duizend exemplaren,
waarvan het merendeel
(30
duizend) uit Poolse affiches bestaat.
De collectie is zeer
gevarieerd en omspant een periode van een eeuw: van het oudste Poolse
affiche uit 1891 tot de recente aanwinsten, afkomstig van de vorig jaar
gehouden 14e Biënnale. Goed vertegenwoordigd is de periode van het
interbellum, waarin, naast commerciële en culturele affiches, voor het
eerst ook affiches met een sociaal-politieke boodschap werden gemaakt. Een
grote groep vormen affiches uit de tijd van het socialistisch realisme;
karakteristiek voor deze werken is het grote overwicht dat de inhoud - de
uit te dragen politieke propaganda - ten opzichte van de vorm heeft.
De kern van de
collectie wordt echter gevormd door affiches ontworpen na 1956; heel
belangrijk daarbij zijn de werken uit de jaren 1956 - 1963 waarin een geheel
nieuwe artistieke benadering zichtbaar werd. In die tijd veranderde de
politieke situatie in het land waardoor er ruimte ontstond voor nieuwe
ideeën en inzichten. Een opmerkelijk aantal jonge, getalenteerde ontwerpers
ontwikkelde toen een eigen specifieke stijl die het gezicht ging bepalen van
de "Poolse School van het Affiche". De bekendsten zijn Roman Cie¶lewicz,
Franciszek Starowieyski, Jan Lenica en Henryk Tomaszewski, ieder met een
eigen taal en oorspronkelijke vormgeving. Hun leerlingen zorgden in de
daaropvolgende jaren voor de voortzetting van deze traditie.
Een steeds groeiend
deel van de collectie vormen werken van buitenlandse kunstenaars, veelal
deelnemers aan de Biënnales van Warschau. Veel werk is afkomstig uit
Frankrijk, Duitsland en Scandinavië, met name uit Finland. Ook Japan is ruim
vertegenwoordigd, dankzij de haast stormachtige ontwikkeling die het
grafisch ontwerpen in de laatste decennia in dit land heeft doorgemaakt. Het
zijn Japanse kunstenaars die tegenwoordig de meeste prijzen tijdens de
Biënnales in de wacht slepen.
Tot de belangrijkste
posters die de collectie rijk is, behoren de door Picasso ontworpen affiches
voor de vredescongressen in Stockholm (1958), Parijs (1960) en Moskou (1962)
alsook werken van de Franse ontwerpers uit het interbellum - Jean Carlu,
Jules Chéret en Cassandre.
Het Museum beschikt
over een restauratieafdeling die zich bezig houdt met het conserveren van
deze uitermate kwetsbare objecten. Men ontwikkelde daar een methode die het
langdurig bewaren van affiches mogelijk maakt: het "verdoeken", d.w.z. het
versterken van papier door er een laag linnen achter op te plakken; een vaak
toegepaste techniek bij restauratie van schilderijen, maar minder gangbaar
voor werken op papier.
Een belangrijke functie
van het museum is het organiseren van tentoonstellingen in binnen- en
buitenland. Overzichten die in eigen huis worden gehouden, krijgen vaak ook
buitenlandse bestemmingen. Sinds enkele jaren werkt het Museum samen met de
Association Internationale des Arts Plastiques die in Parijs jaarlijkse
Salons van het Affiche organiseert. Deze reizende tentoonstelling is ieder
jaar in maart in het Museum van Wilanów te gast.
In het recente
verleden zijn er stemmen opgegaan die het einde van de affichekunst in Polen
verkondigden. Als oorzaak werd de moeilijke economische situatie na de
omwenteling genoemd die ook verantwoordelijk zou zijn voor een crisis in de
kunstsector. Ook een verandering in overdracht van informatie zou het
voortbestaan van het affiche bedreigen. De voorspelling is nog niet
uitgekomen, althans nu nog niet. Men is in Warschau volop bezig de 15e
Biënnale van het Affiche te organiseren in het jubileumjaar 1996. Ook de
recente uitbreiding van het Museum wijst er op dat de belangstelling voor
deze kunstdiscipline nog steeds levendig is.Het Affichemuseum in Wilanów.
|