Kleine,
gespecialiseerde musea met verrassende collecties zijn dikwijls te vinden
op onverwachte plekken, buiten de grote, culturele centra. Zo ook het
Przypkowski Museum dat zich in Jędrzejów bevindt, een kleine plaats in
Zuid-Polen, even ten noorden van Kraków. Het Museum is vanwege zijn
omvangrijke verzameling grafiek en ex-libris een actueel onderwerp voor
onze serie "Musea in Polen".
Het
Museum is in de eerste plaats bekend om zijn waardevolle collectie
zonnewijzers en sterrenkundige meetinstrumenten; het huisvest ook een
bibliotheek met oude drukken en geschriften.
Het is een klassiek voorbeeld van een museum dat opgericht
is door een particulier met een grote passie voor het verzamelen en de
behoefte zijn collectie voor een breed publiek toegankelijk te maken.
In Nederland zijn
o.a. de musea Teylers in Haarlem en Meermano Westreenianum in Den Haag op
een vergelijkbare manier ontstaan; zij huisvesten collecties van
vermogende Nederlanders die een bijzondere belangstelling hadden voor
kunst en wetenschap en beide disciplines in hun verzameling tot
uitdrukking brachten.
Het museum in Jędrzejów
draagt de naam van de familie Przypkowski die zich in de 13e eeuw in de
omgeving van Kraków vestigde; een geslacht van geleerden: filosofen,
wiskundigen en schrijvers. De familie behoorde in de periode van de
religieuze twisten tot aanhangers van de reformatie, die in Polen Arianen
of de Poolse Broeders heetten. Zij onderhielden ook banden met de
Nederlanden. De filosoof en dichter Samuel Przypkowski (1592-1670)
studeerde aan de universiteit van Leiden en onderhield contacten met zijn
Hollandse vakgenoten.
Het was één van de
nazaten van Samuel, de arts Feliks Przypkowski (1872- 1951) die de basis
legde voor het huidige museum. Hij had grote belangstelling voor de
sterrenkunde en bouwde boven in zijn woonhuis een sterrenwacht. In 1895
begon hij zonnewijzers en sterrenkundige meetinstrumenten te verzamelen.
Al spoedig voegde hij ex-libris aan zijn collectie toe; daarmee gaf hij
richting aan de inhoud en het karakter van de latere museale verzameling.
In
1909 werd de collectie tijdelijk tentoongesteld; de permanente
openstelling, in het woonhuis van de familie, volgde enkele jaren later.
De zoon van Feliks, de kunsthistoricus Tadeusz Przypkowski
(1905-1977) zette de verzameltraditie voort. Hij legde zich met name toe
op het vergroten van de verzameling prenten en in het bijzonder van het
ex-libris. Hij was zelf een talentvol graficus en ontwerper van vele
heraldische tekens en ex-librissen.
Ook Tadeusz was een
ware homo universalis; zijn belangstelling voor de sterrenkunde en de
kunst van het bouwen van zonnewijzers was haast professioneel. Zijn meest
bekende werk op dat gebied is een serie zonnewijzers op het gebouw van de
sterrenwacht in Greenwich.
De collectie is
ongeschonden uit de oorlog gekomen. Het is opmerkelijk dat zij ook na 1945
in particulier eigendom van de familie is gebleven. Pas in 1962 besloot
men haar aan de staat over te dragen; de familie behield zich het recht
voor de leiding over het museum te voeren. Tegenwoordig wordt het Museum
geleid door Piotr Maciej Przypkowski (geb. 1947), de zoon van Tadeusz en
eveneens een kunsthistoricus.
