Voor een graficus is
papier onlosmakelijk verbonden met zijn kunstenaarschap; als drager van
voorstellingen vervult het dezelfde rol als linnen voor een schilder.
Vroeger werd papier ambachtelijk gemaakt - handgeschept - in papiermolens.
Het assortiment was beperkt en de afmetingen van bladen betrekkelijk
klein. Sinds de introductie van de papiermachine kort na 1800, nam de
papierproductie aanzienlijk toe en er ontstond een grote variëteit in
soorten en maten. Het handgeschepte papier wordt tegenwoordig nog steeds
gemaakt, zij het op een bescheiden schaal en voor bijzondere toepassingen.
In Duszniki-Zdrój (Nedersilezië),
in het zuidwesten van Polen, bestaat een papiermolen waarin nog
handgeschept papier gemaakt wordt. Het bijzondere aan deze molen is dat
hij vanaf de jaren `60 ook dienst doet als Papiermuseum. Een permanente
presentatie geeft inzicht in de geschiedenis van de molen en in de
ontwikkeling van de papierproductie. Ook kan de bezoeker getuige zijn van
het maken van handgeschept papier.
De geschiedenis van
de papiermolen van Duszniki is boeiend en enigszins ingewikkeld. Zonder
dat hij van locatie veranderde, kwam de molen telkens onder een ander
nationaal bewind. De oudste vermelding stamt uit het jaar 1562, toen
maakte het district Kłodzko, waar Duszniki toe behoort, deel uit van de
Habsburgse Monarchie. In 1742 kwam het gebied in handen van de Pruisen en
Duszniki, toen Reinerz of Bad Rainerz geheten, bleef Duits tot het einde
van de Tweede Wereldoorlog. Vanaf 1945 ligt Duszniki in Polen.
Het huidige complex,
waarin de papiermolen is gevestigd, is voor een groot deel (exterieur) nog
oorspronkelijk en dateert uit 1605. Het werd gebouwd door de familie
Kretschmer, de eigenaren van de molen in de periode 1562 - 1706. In deze
welvarende tijd is de productie van papier sterk toegenomen en de
bekendheid van de papiermolen aanzienlijk gestegen. De Kretschmers werden
voor hun verdiensten door keizer Rudolf II in de adelstand verheven. Een
ander privilege, het alleenrecht om lompen in te zamelen, heeft hun
positie van papierproducenten in Silezië nog verder versterkt.
Uit deze periode zijn
interessante details in het interieur bewaard gebleven, zoals een stenen
Renaissance portaal en een wandschildering met bloemmotieven op de
bovenverdieping van het hoofdgebouw. Een andere wandschildering waarop
genrescènes in een architectonische setting zijn afgebeeld, dateert
vermoedelijk uit de 18e eeuw, en werd aangebracht door toedoen van de
families Heller en Ossendorf die precies een eeuw lang, tot 1806, de molen
in bezit hadden.
In de 18e eeuw werd
de molen uitgebreid en de productietechnieken verbeterd om verfijnde
papiersoorten te kunnen maken. Tot dan toe ondervond Duszniki grote
concurrentie van de papierproducenten uit Frankrijk en de Nederlanden, die
kwalitatief beter en rijker gesorteerd papier leverden.
In het begin van de
19e eeuw, als gevolg van de Napoleontische oorlogen, stagneerde de
productie in Duszniki. Een nog gevoeliger slag voor de productie van het
handgeschepte papier betekende de uitvinding van de papiermachine. De
laatste particuliere eigenaren van de molen, de familie Wiehr, zetten nog
tot 1905 de ambachtelijke werkwijze voort. Daarna werd in Duszniki, nog
tot 1939, papier en karton machinaal geproduceerd. Vlak voor het uitbreken
van de Tweede Wereldoorlog ging de molen over in handen van de staat en
zou, conform de wens van de laatste eigenaar, tot technisch museum worden
verbouwd.
De molen kreeg
uiteindelijk zijn museale functie, maar dit geschiedde pas in 1968 onder
de volgende eigenaar, de Poolse staat. Aanvankelijk werd er in de intern
verbouwde molen alleen de tentoonstellingsruimte ingericht. Een paar jaar
later werd in een van de bijgebouwen de productie van het handgeschepte
papier hervat; deels om in de behoefte van specifieke afnemers te voorzien
en deels om de museale presentatie met de praktijk aan te vullen.
De verzameling van het
Museum omvat zeer uiteenlopende objecten, zoals portretten van de
opeenvolgende eigenaren, documenten en archivalia, historische prenten,
tekeningen en foto`s met voorstellingen van de papiermolen. Er zijn ook
verschillende instrumenten en machines bijeengebracht die bij de productie
van papier gebruikt werden: zeven, stempels voor het maken van
behangselpapier, drogers, persen, meetapparaten e.a. Zij zijn echter bijna
allemaal verkregen uit schenkingen en vormen geen authentieke inventaris van
de Duszniki-molen.
Een belangrijk
onderdeel van de presentatie is gewijd aan datgene waar het om begonnen is -
het papier. Het Museum bezit een grote en zeer waardevolle
verzameling van papiersoorten, van eigen makelij en van een ander origine:
zowel Pools als Europees. Wat deze papiersoorten van elkaar onderscheidt,
zijn de filigrammen, watermerken die met een draadvorm in het papier zijn
gedrukt. In een aparte presentatie wordt de geschiedenis van het watermerken
van papier uiteengezet. Voor het eerst toegepast aan het eind van de 13e
eeuw in Italië, had dit gebruik tot doel de plaats van de productie aan te
duiden. Gaandeweg werden er ook andere eigenschappen van het papier mee
aangeduid: de kwaliteit en het formaat. Aanvankelijk gebruikte men als
tekens familie- of stadswapens; ook dieren en planten waren een veel
voorkomend motief. Vanaf de 15e eeuw werden ook sacrale symbolen regelmatig
toegepast. Een goed voorbeeld ervan is een van de Duszniki-filigrammen - de
afbeelding van de beschermheilige van de stad - de Heilige Petrus met de
sleutel.
In de 18e eeuw doen de
inscripties hun intrede; in plaats van pictogrammen merkt men steeds vaker
het papier met de naam van de fabriek of van de maker. In deze tijd werd het
markeringssysteem aan vaste regels onderworpen. De sterk toegenomen
productie van het papier en grote vraag ernaar vereisten een enigszins
geordende kwaliteitsaanduiding.
In de molen van
Duszniki wordt nog steeds handgeschept papier gemaakt. Tot de afnemers
behoren kleine uitgevers die hun bibliofiele boeken op een bijzonder papier
drukken. Een ervan is het eerder in onze serie beschreven Przypkowski Museum
in Jędrzejów, dat regelmatig speciale drukken op de markt brengt. Voor een
kleine uitgever uit Koszalin worden papiersoorten gemaakt die geuren. Ze
worden gebruikt voor het drukken van poëziebundels. Niet zelden komen
bestellingen uit een heel andere hoek: de Filharmonie van Wrocław, die een
inmiddels beroemd geworden festival "Vratislavia Cantans" organiseert, liet
haar jubileumprogramma drukken op speciaal voor deze gelegenheid gemaakt
papier.
In dit dynamisch en met
zorg bestuurd museum worden de laatste jaren ook andere activiteiten
ontplooid. In samenwerking met de World Crafts Council (afdeling Polen)
heeft men in de herfst van 1997 de I Internationale Workshop van de
Papierkunst georganiseerd. Kunstenaars die met of op papier werken, kregen
toegang tot de productieafdeling van het Museum en konden naar hartelust
experimenteren met het maken van eigen papiersoorten. De kunstwerken die
gedurende de Workshop zijn ontstaan, werden gepresenteerd in de
tentoonstelling getiteld "Sporen". Nederland werd op de Workshop
vertegenwoordigd door Maria Diduch, de uit Polen afkomstige kunstenares die
al geruime tijd handgeschept papier in haar werkt toepast.
Het Museum, dat dit
jaar zijn 30-jarig bestaan viert, is van plan de workshops met een zekere
regelmaat te herhalen en de historische papiermolen van Duszniki tot een
ontmoetingsplaats voor geïnteresseerde kunstenaars te maken. |
